Điều kiện để kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt

Kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt là ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Hoạt động này gắn với quản lý, khai thác và bảo trì công trình đường sắt. Doanh nghiệp phải đáp ứng yêu cầu về tổ chức chuyên môn và nhân sự chủ chốt. Các yêu cầu này nhằm bảo đảm hạ tầng được vận hành an toàn và thông suốt.

Từ ngày 01/01/2026, Luật Đường sắt 2025 chính thức thay thế Luật Đường sắt 2017. Nghị định 16/2026/NĐ-CP tiếp tục quy định cụ thể điều kiện kinh doanh. Đáng chú ý, Nghị quyết 24/2026/NQ-CP đã cắt giảm một điều kiện tại Điều 26. Vì vậy, doanh nghiệp cần áp dụng đúng quy định mới khi chuẩn bị hoạt động.

I. Căn cứ pháp lý về kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt

Luật Đường sắt số 95/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 27/06/2025. Luật có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Theo Điều 46, kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt là ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Nghị định 16/2026/NĐ-CP được Chính phủ ban hành để quy định chi tiết một số điều của Luật Đường sắt. Nghị định có hiệu lực từ ngày 14/01/2026. Trong đó, Điều 26 quy định trực tiếp về điều kiện kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt. Bên cạnh đó, Nghị quyết 24/2026/NQ-CP đã cắt giảm điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực đường sắt. Nội dung cắt giảm áp dụng đối với Điều 26 Nghị định 16/2026/NĐ-CP.

II. Kết cấu hạ tầng đường sắt gồm những gì?

Luật Đường sắt 2025 định nghĩa kết cấu hạ tầng đường sắt khá rộng. Theo đó, kết cấu hạ tầng gồm công trình đường sắt, phạm vi bảo vệ công trình và hành lang an toàn giao thông đường sắt.

Công trình đường sắt gồm nhiều hạng mục phục vụ giao thông vận tải. Một số công trình tiêu biểu gồm:

• Đường sắt.

• Cầu và cống đường sắt.

• Hầm, kè và tường chắn.

• Ga đường sắt.

• Khu tập kết, bảo dưỡng và sửa chữa tàu.

• Hệ thống thông tin và tín hiệu.

• Hệ thống báo hiệu cố định.

• Hệ thống cấp điện sức kéo.

• Các công trình và thiết bị phụ trợ khác.

Kinh doanh kết cấu hạ tầng không chỉ là hoạt động bảo trì đường ray. Doanh nghiệp còn liên quan đến việc điều hành giao thông vận tải đường sắt. Hoạt động này phải bảo đảm điều kiện khai thác an toàn và thông suốt.

III. Điều kiện để kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt

Theo quy định hiện hành, tổ chức kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt phải đáp ứng các điều kiện về bộ phận chuyên môn và người phụ trách. Cụ thể, doanh nghiệp phải có ba bộ phận chuyên môn.

Ba bộ phận gồm:

• Bộ phận quản lý, bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt.

• Bộ phận điều hành giao thông vận tải đường sắt.

• Bộ phận an toàn giao thông đường sắt.

Mỗi bộ phận phải có người phụ trách đáp ứng yêu cầu riêng. Các yêu cầu tập trung vào trình độ chuyên môn và kinh nghiệm thực tế.

Nghị quyết 24/2026/NQ-CP đã bỏ điều kiện tổ chức phải “được thành lập theo quy định của pháp luật”. Vì vậy, điều kiện hiện hành tập trung vào bộ máy chuyên môn và nhân sự chủ chốt.

IV. Điều kiện đối với bộ phận quản lý, bảo trì kết cấu hạ tầng

Doanh nghiệp phải có bộ phận chuyên môn về quản lý và bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt. Bộ phận này chịu trách nhiệm theo dõi và duy trì trạng thái kỹ thuật của hạ tầng.

Người phụ trách bộ phận phải có trình độ đại học trở lên. Chuyên ngành đào tạo phải thuộc một trong các nhóm được quy định.

Các chuyên ngành gồm:

• Xây dựng công trình giao thông.

• Tự động hóa.

• Thông tin tín hiệu giao thông.

• Quản lý xây dựng.

Ngoài yêu cầu về bằng cấp, người phụ trách phải có ít nhất 03 năm kinh nghiệm. Kinh nghiệm phải được tích lũy trong doanh nghiệp quản lý, bảo trì hoặc xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt.

Như vậy, doanh nghiệp cần kiểm tra cả bằng cấp và quá trình công tác. Chỉ có bằng đại học phù hợp nhưng chưa đủ kinh nghiệm sẽ chưa đáp ứng điều kiện.

V. Điều kiện đối với bộ phận điều hành giao thông

Doanh nghiệp phải có bộ phận chuyên môn về điều hành giao thông vận tải đường sắt. Bộ phận này thực hiện việc tổ chức và điều hành giao thông trên hệ thống hạ tầng được quản lý.

Người phụ trách bộ phận điều hành giao thông phải có trình độ đại học trở lên. Chuyên ngành đào tạo phải thuộc một trong các lĩnh vực được pháp luật quy định.

Các chuyên ngành gồm:

• Khai thác vận tải.

• Công nghệ thông tin.

• Tự động hóa.

• Thông tin tín hiệu.

Người phụ trách cũng phải có ít nhất 03 năm kinh nghiệm. Kinh nghiệm phải được tích lũy trong lĩnh vực điều hành giao thông vận tải đường sắt.

Doanh nghiệp nên chuẩn bị hồ sơ chứng minh kinh nghiệm của người phụ trách. Hồ sơ nhân sự cần thể hiện rõ vị trí công việc và thời gian làm việc thực tế.

VI. Điều kiện đối với bộ phận an toàn giao thông đường sắt

An toàn giao thông là một bộ phận bắt buộc trong cơ cấu của doanh nghiệp. Người phụ trách bộ phận này phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về trình độ và kinh nghiệm.

Người phụ trách phải có trình độ đại học trở lên. Chuyên ngành đào tạo thuộc một trong các nhóm sau:

• Khai thác vận tải.

• Cơ khí giao thông.

• Thông tin tín hiệu.

• Xây dựng công trình giao thông.

Người phụ trách phải có ít nhất 03 năm kinh nghiệm. Kinh nghiệm phải được tích lũy trong doanh nghiệp vận tải đường sắt. Trường hợp khác là kinh nghiệm trong quản lý hoặc bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt.

Doanh nghiệp cần phân công rõ trách nhiệm của bộ phận an toàn. Bộ phận này phải phối hợp với các bộ phận khác trong quá trình khai thác hạ tầng.

VII. Quyền của doanh nghiệp kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt

Sau khi đáp ứng điều kiện, doanh nghiệp có nhiều quyền trong quá trình quản lý và khai thác. Các quyền này được quy định tại Điều 27 Nghị định 16/2026/NĐ-CP.

Một số quyền đáng chú ý gồm:

• Quản lý, sử dụng, khai thác và bảo trì hạ tầng được giao quản lý.

• Yêu cầu các tổ chức liên quan tuân thủ tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật.

• Tạm đình chỉ chạy tàu khi hạ tầng có nguy cơ mất an toàn.

• Yêu cầu bồi thường khi hạ tầng bị hư hỏng do lỗi của tổ chức khác.

• Được hưởng chính sách hỗ trợ của Nhà nước theo quy định.

• Sửa chữa, cải tạo và nâng cấp tài sản được giao quản lý theo quy định.

• Ngừng cung cấp dịch vụ khi doanh nghiệp vận tải không thực hiện nghĩa vụ thanh toán.

Việc tạm đình chỉ chạy tàu phải xuất phát từ nguy cơ mất an toàn. Doanh nghiệp cần thực hiện đúng trách nhiệm và quy trình được pháp luật quy định.

VIII. Nghĩa vụ của doanh nghiệp kinh doanh kết cấu hạ tầng

Bên cạnh các quyền nêu trên, doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trong quá trình hoạt động. Đây là nhóm yêu cầu doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý sau khi bắt đầu kinh doanh.

Doanh nghiệp phải:

• Quản lý và khai thác tài sản đúng quy định.

• Kiểm tra trạng thái kỹ thuật của hạ tầng.

• Theo dõi chất lượng công trình đường sắt.

• Bảo đảm hạ tầng phục vụ chạy tàu an toàn.

• Xây dựng và công bố biểu đồ chạy tàu theo quy định.

• Thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh khi được yêu cầu.

• Phối hợp xử lý tai nạn và phòng chống thiên tai.

• Kê khai giá dịch vụ điều hành giao thông theo quy định.

• Khôi phục hạ tầng bị hư hỏng do lỗi chủ quan khi thuộc trường hợp pháp luật quy định.

Doanh nghiệp còn phải phối hợp với doanh nghiệp vận tải trong quá trình khai thác. Việc phối hợp phải bảo đảm hoạt động vận tải diễn ra an toàn và thông suốt.

IX. Điều kiện về quản lý, bảo trì và bảo vệ hạ tầng

Kết cấu hạ tầng đường sắt phải được quản lý và bảo trì thường xuyên. Doanh nghiệp phải theo dõi trạng thái kỹ thuật của các công trình thuộc phạm vi quản lý.

Hoạt động bảo trì phải bảo đảm công trình đáp ứng yêu cầu khai thác. Khi phát hiện nguy cơ ảnh hưởng đến an toàn chạy tàu, doanh nghiệp phải có biện pháp xử lý phù hợp.

Doanh nghiệp cũng phải bảo vệ công trình và phạm vi hạ tầng được giao. Việc quản lý phải tuân thủ quy định về phạm vi bảo vệ công trình đường sắt.

Luật Đường sắt 2025 xác định tài sản hạ tầng có thể thuộc đường sắt quốc gia, địa phương hoặc đường sắt chuyên dùng. Với tài sản do doanh nghiệp đầu tư, doanh nghiệp tự quản lý, sử dụng, khai thác, bảo trì và bảo vệ theo quy định.

X. Giá dịch vụ điều hành giao thông vận tải đường sắt

Kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt có liên quan trực tiếp đến dịch vụ điều hành giao thông. Doanh nghiệp cung cấp dịch vụ này cho hoạt động chạy tàu theo quy định.

Giá dịch vụ điều hành giao thông vận tải đường sắt là khoản tiền phải trả khi sử dụng dịch vụ. Dịch vụ có thể được cung cấp trong ga, trên tuyến hoặc khu đoạn đường sắt.

Đối với hạ tầng do Nhà nước đầu tư, doanh nghiệp được giao quản lý phải thực hiện kê khai giá. Việc kê khai được thực hiện trong phạm vi được giao, cho thuê hoặc chuyển nhượng quyền khai thác.

Doanh nghiệp cần phân biệt giá dịch vụ điều hành với các khoản phí sử dụng hạ tầng. Mỗi khoản thu có căn cứ và cơ chế áp dụng riêng theo pháp luật.

XI. Chính sách ưu đãi đối với kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt

Luật Đường sắt 2025 xác định kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt phục vụ vận tải là ngành, nghề ưu đãi đầu tư. Nhà nước cũng có chính sách hỗ trợ phát triển lĩnh vực này.

Một số chính sách đáng chú ý gồm:

• Ưu tiên quỹ đất để phát triển kết cấu hạ tầng đường sắt.
• Miễn, giảm tiền sử dụng đất và tiền thuê đất theo quy định.
• Có thể được vay vốn tín dụng đầu tư của Nhà nước.
• Có thể được cấp bảo lãnh Chính phủ về vốn vay theo quy định.
• Được hưởng chính sách hỗ trợ tại địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn.
• Được hưởng ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định.

Việc hưởng ưu đãi không mặc nhiên áp dụng cho mọi doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải đáp ứng điều kiện của từng chính sách cụ thể.

XII. Quy định chuyển tiếp đối với doanh nghiệp đang hoạt động

Nghị định 16/2026/NĐ-CP có quy định chuyển tiếp đối với doanh nghiệp đã thành lập trước ngày Nghị định có hiệu lực. Các doanh nghiệp này được tiếp tục áp dụng điều kiện kinh doanh cũ trong thời gian chuyển tiếp.

Theo Điều 66, doanh nghiệp có thời hạn 24 tháng kể từ ngày Nghị định có hiệu lực để đáp ứng đầy đủ điều kiện mới. Thời hạn này áp dụng đối với doanh nghiệp kinh doanh kết cấu hạ tầng và vận tải đường sắt.

Tuy nhiên, Nghị quyết 24/2026/NQ-CP đã cắt giảm điều kiện tại Điều 26. Vì vậy, doanh nghiệp cần rà soát theo điều kiện đã được sửa đổi. Không nên áp dụng máy móc toàn bộ nội dung ban đầu của Nghị định 16/2026/NĐ-CP.

XIII. Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì khi kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt?

Doanh nghiệp nên chuẩn bị điều kiện theo từng nhóm ngay từ đầu. Cách này giúp hạn chế thiếu nhân sự hoặc sai chuyên môn khi triển khai.

Một số nội dung cần chuẩn bị gồm:

• Xây dựng bộ phận quản lý và bảo trì hạ tầng.
• Xây dựng bộ phận điều hành giao thông.
• Xây dựng bộ phận an toàn giao thông.
• Bố trí người phụ trách từng bộ phận.
• Kiểm tra bằng cấp chuyên môn của từng người.
• Kiểm tra tối thiểu 03 năm kinh nghiệm.
• Xây dựng quy trình quản lý và bảo trì hạ tầng.
• Xây dựng quy trình điều hành giao thông.
• Thiết lập quy trình kiểm soát an toàn.
• Chuẩn bị phương án xử lý sự cố và tai nạn.
• Rà soát quyền quản lý và khai thác tài sản hạ tầng.

Đối với doanh nghiệp đang hoạt động, cần rà soát trước thời hạn chuyển tiếp. Việc hoàn thiện sớm giúp doanh nghiệp chủ động khi quy định mới được áp dụng đầy đủ.

XIV. Kết luận

Điều kiện để kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt hiện được quy định chủ yếu tại Luật Đường sắt 2025 và Nghị định 16/2026/NĐ-CP. Nghị quyết 24/2026/NQ-CP đã cắt giảm điều kiện về việc tổ chức phải được thành lập theo pháp luật. Theo điều kiện hiện hành, doanh nghiệp phải có ba bộ phận chuyên môn. Ba bộ phận gồm quản lý, bảo trì hạ tầng; điều hành giao thông; và an toàn giao thông. Người phụ trách từng bộ phận phải có trình độ đại học phù hợp. Đồng thời, mỗi vị trí phải đáp ứng yêu cầu tối thiểu 03 năm kinh nghiệm theo lĩnh vực tương ứng. Ngoài điều kiện kinh doanh, doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ quản lý, bảo trì và bảo vệ hạ tầng. Doanh nghiệp cũng phải bảo đảm an toàn và phối hợp với các đơn vị vận tải trong quá trình khai thác.