Điều kiện để kinh doanh vận tải đường sắt

Kinh doanh vận tải đường sắt là ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Hoạt động này gồm vận tải hành khách, hành lý và hàng hóa trên đường sắt. Doanh nghiệp phải đáp ứng các điều kiện về tổ chức chuyên môn và nhân sự an toàn. Các yêu cầu này được quy định theo Luật Đường sắt 2025 và văn bản hướng dẫn mới. Từ năm 2026, pháp luật đường sắt có nhiều thay đổi đáng chú ý. Luật Đường sắt số 95/2025/QH15 đã thay thế Luật Đường sắt 2017. Nghị định 16/2026/NĐ-CP tiếp tục quy định cụ thể điều kiện kinh doanh. Bên cạnh đó, Nghị quyết 24/2026/NQ-CP đã cắt giảm một số điều kiện kinh doanh.

I. Căn cứ pháp lý về kinh doanh vận tải đường sắt

Luật Đường sắt số 95/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 27/06/2025. Luật có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Điều 49 Luật Đường sắt xác định kinh doanh vận tải đường sắt là ngành, nghề kinh doanh có điều kiện.

Theo Điều 49, kinh doanh vận tải đường sắt gồm vận tải hành khách, hành lý và hàng hóa. Luật cũng giao Chính phủ quy định cụ thể điều kiện kinh doanh. Trên cơ sở đó, Chính phủ ban hành Nghị định 16/2026/NĐ-CP.

Nghị định 16/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 14/01/2026. Điều 35 của Nghị định quy định điều kiện kinh doanh vận tải đường sắt. Sau đó, Nghị quyết 24/2026/NQ-CP tiếp tục cắt giảm một số điều kiện.

Doanh nghiệp cần áp dụng quy định đã được cắt giảm khi xác định điều kiện hiện hành. Đây là điểm cần lưu ý khi xây dựng hồ sơ pháp lý.

II. Kinh doanh vận tải đường sắt gồm những hoạt động nào?

Theo Luật Đường sắt 2025, kinh doanh vận tải đường sắt gồm ba nhóm chính. Đó là vận tải hành khách, vận tải hành lý và vận tải hàng hóa.

2.1. Kinh doanh vận tải hành khách

Doanh nghiệp vận chuyển hành khách bằng đường sắt theo hợp đồng vận tải. Hoạt động này có thể thực hiện trên đường sắt quốc gia hoặc các hệ thống đường sắt thuộc phạm vi pháp luật điều chỉnh.

Doanh nghiệp phải bảo đảm an toàn trong quá trình khai thác. Đồng thời, doanh nghiệp phải thực hiện các nghĩa vụ đối với hành khách theo quy định.

Đáng chú ý, doanh nghiệp kinh doanh vận tải hành khách phải mua bảo hiểm cho hành khách. Đây là nghĩa vụ được quy định trực tiếp tại Điều 49 Luật Đường sắt 2025.

2.2. Kinh doanh vận tải hành lý

Doanh nghiệp có thể cung cấp dịch vụ vận chuyển hành lý cho hành khách. Việc nhận, vận chuyển và trả hành lý phải tuân thủ quy định về vận tải đường sắt.

Doanh nghiệp cần công bố các quy định liên quan đến hành lý. Nội dung này gồm loại hành lý được vận chuyển, khối lượng và các yêu cầu đóng gói.

Các quy định cụ thể về vé, hành lý và vận tải hành khách hiện được hướng dẫn tại Thông tư 73/2026/VBHN-TT-BXD. Văn bản hợp nhất này được Bộ Xây dựng ban hành ngày 14/09/2026.

2.3. Kinh doanh vận tải hàng hóa

Vận tải hàng hóa bằng đường sắt có thể thực hiện theo hình thức hàng nguyên toa hoặc hàng lẻ. Doanh nghiệp cũng có thể áp dụng các hình thức khác theo quy định.

Đối với hàng hóa nguy hiểm, yêu cầu an toàn được quy định chặt chẽ hơn. Người tham gia vận chuyển phải được tập huấn về an toàn hàng hóa nguy hiểm.

Toa xe vận chuyển hàng nguy hiểm phải phù hợp với loại hàng. Toa xe cũng phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật và yêu cầu nhận diện hàng hóa.

III. Điều kiện để kinh doanh vận tải đường sắt hiện nay

Sau khi Nghị quyết 24/2026/NQ-CP cắt giảm điều kiện, tổ chức tham gia kinh doanh vận tải đường sắt phải đáp ứng các yêu cầu chính sau:

• Có bộ phận chuyên môn về tổ chức vận tải đường sắt.

• Có bộ phận chuyên môn về an toàn vận tải đường sắt.

• Người phụ trách bộ phận tổ chức vận tải phải đạt yêu cầu về trình độ.

• Người phụ trách bộ phận tổ chức vận tải phải có đủ kinh nghiệm.

• Người phụ trách bộ phận an toàn giao thông đường sắt phải đạt yêu cầu về trình độ.

• Người phụ trách bộ phận an toàn phải có đủ kinh nghiệm.

Nghị quyết 24/2026/NQ-CP đã cắt bỏ yêu cầu tổ chức phải “được thành lập theo quy định của pháp luật”. Vì vậy, khi áp dụng điều kiện hiện hành, doanh nghiệp cần tập trung vào ba nhóm yêu cầu còn lại.

IV. Điều kiện về bộ phận chuyên môn

Tổ chức kinh doanh vận tải đường sắt phải có bộ phận chuyên môn. Bộ phận này thực hiện công tác tổ chức vận tải và an toàn vận tải đường sắt.

Việc bố trí bộ phận chuyên môn phải phù hợp với quy mô hoạt động. Doanh nghiệp cần phân công rõ trách nhiệm của từng bộ phận.

Bộ phận tổ chức vận tải chịu trách nhiệm về hoạt động vận tải. Bộ phận an toàn tập trung vào công tác bảo đảm an toàn giao thông đường sắt.

Việc tách rõ hai chức năng giúp doanh nghiệp kiểm soát hoạt động vận tải. Đây cũng là căn cứ để xác định người phụ trách đáp ứng điều kiện chuyên môn.

V. Điều kiện đối với người phụ trách bộ phận tổ chức vận tải

Người phụ trách bộ phận tổ chức vận tải phải có trình độ đại học trở lên. Chuyên ngành đào tạo phải thuộc một trong các nhóm được quy định.

Các chuyên ngành gồm:

• Kinh tế vận tải.

• Khai thác vận tải.

• Logistics.

Ngoài yêu cầu về bằng cấp, người phụ trách phải có ít nhất 03 năm kinh nghiệm. Kinh nghiệm này phải được tích lũy trong doanh nghiệp vận tải đường sắt.

Như vậy, doanh nghiệp không chỉ cần tuyển người có bằng cấp phù hợp. Người được bố trí còn phải chứng minh thời gian kinh nghiệm theo quy định.

Doanh nghiệp nên chuẩn bị hồ sơ nhân sự đầy đủ. Hồ sơ nên thể hiện rõ bằng cấp và quá trình công tác của người phụ trách.

VI. Điều kiện đối với người phụ trách bộ phận an toàn

Người phụ trách bộ phận an toàn giao thông đường sắt cũng phải đáp ứng yêu cầu về trình độ. Người này phải có trình độ đại học trở lên.

Chuyên ngành đào tạo thuộc một trong các nhóm sau:

• Khai thác vận tải.

• Cơ khí giao thông.

• Thông tin tín hiệu.

• Xây dựng công trình.

Ngoài bằng cấp, người phụ trách phải có ít nhất 03 năm kinh nghiệm. Kinh nghiệm phải được tích lũy trong doanh nghiệp vận tải đường sắt hoặc hoạt động quản lý, bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt.

Quy định này giúp doanh nghiệp có người phụ trách đủ năng lực chuyên môn. Đồng thời, yêu cầu kinh nghiệm giúp tăng khả năng kiểm soát rủi ro trong khai thác.

VII. Điều kiện về an toàn trong quá trình vận tải

Điều kiện kinh doanh không chỉ dừng ở việc bố trí nhân sự. Doanh nghiệp còn phải thực hiện các nghĩa vụ về an toàn khi vận hành.

Theo Nghị định 16/2026/NĐ-CP, doanh nghiệp phải bảo đảm đủ điều kiện an toàn chạy tàu. Doanh nghiệp cũng phải xây dựng và duy trì hệ thống quản lý an toàn vận hành.

Trong quá trình khai thác, doanh nghiệp phải tổ chức chạy tàu theo quy định. Việc chạy tàu phải phù hợp với biểu đồ chạy tàu được công bố.

Doanh nghiệp cũng phải tuân thủ công lệnh tải trọng và công lệnh tốc độ. Đây là những yêu cầu quan trọng để bảo đảm an toàn khi vận hành.

Khi phát hiện nguy cơ mất an toàn, doanh nghiệp có quyền tạm ngừng chạy tàu. Việc tạm đình chỉ phải được thực hiện đúng trách nhiệm và quy trình.

VIII. Điều kiện về phương tiện và khai thác vận tải

Phương tiện giao thông đường sắt phải đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật trước khi đưa vào khai thác. Doanh nghiệp phải thực hiện đăng kiểm, đăng ký theo quy định.

Các yêu cầu về phương tiện được hướng dẫn tại Thông tư 73/2026/VBHN-TT-BXD. Văn bản này quy định về đăng kiểm, đăng ký và khai thác phương tiện đường sắt.

Phương tiện chở khách phải có các thiết bị an toàn cần thiết. Các thiết bị gồm dụng cụ thoát hiểm, thiết bị chữa cháy và phương tiện sơ cứu.

Đối với đầu máy và phương tiện động lực, yêu cầu về thiết bị an toàn được quy định cụ thể. Doanh nghiệp phải kiểm tra thiết bị trước và trong quá trình khai thác.

IX. Điều kiện khi vận chuyển hàng hóa nguy hiểm

Vận tải hàng hóa nguy hiểm có yêu cầu riêng về an toàn. Doanh nghiệp phải tuân thủ đồng thời pháp luật đường sắt và pháp luật chuyên ngành.

Người tham gia vận chuyển hàng hóa nguy hiểm phải được tập huấn. Nội dung tập huấn phải đáp ứng chương trình an toàn hàng hóa nguy hiểm.

Toa xe cũng phải phù hợp với loại hàng hóa được vận chuyển. Toa xe phải có biểu trưng nhận diện hàng hóa nguy hiểm.

Ga thực hiện xếp, dỡ hàng nguy hiểm phải có khu vực phù hợp. Khu vực này phải bảo đảm yêu cầu làm sạch toa xe và xử lý chất thải.

Do đó, doanh nghiệp muốn vận chuyển hàng nguy hiểm cần rà soát thêm các điều kiện chuyên ngành. Không nên chỉ căn cứ vào điều kiện chung của hoạt động vận tải.

X. Quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp vận tải đường sắt

Doanh nghiệp kinh doanh vận tải đường sắt có quyền sử dụng kết cấu hạ tầng. Doanh nghiệp cũng được sử dụng dịch vụ điều hành giao thông theo quy định.

Khi kết cấu hạ tầng có nguy cơ mất an toàn, doanh nghiệp có quyền tạm ngừng chạy tàu. Doanh nghiệp cũng có quyền yêu cầu bồi thường trong một số trường hợp theo pháp luật.

Bên cạnh quyền, doanh nghiệp phải thực hiện nhiều nghĩa vụ. Một số nghĩa vụ quan trọng gồm:

• Tổ chức chạy tàu theo biểu đồ đã công bố.

• Tuân thủ công lệnh tải trọng và tốc độ.

• Bảo đảm điều kiện an toàn chạy tàu.

• Duy trì hệ thống quản lý an toàn vận hành.

• Thực hiện vận tải phục vụ nhiệm vụ đặc biệt khi được yêu cầu.

• Phối hợp xử lý tai nạn và phòng chống thiên tai.

• Bồi thường thiệt hại cho khách hàng theo quy định.

Các quyền và nghĩa vụ này được quy định tại Điều 36 Nghị định 16/2026/NĐ-CP.

XI. Quy định về giá vận tải đường sắt

Luật Đường sắt 2025 cũng quy định về giá vận tải. Đối với vận tải hành khách nội địa trên đường sắt quốc gia, doanh nghiệp quyết định giá trên cơ sở mức giá tối đa do Nhà nước định giá.

Đối với vận tải hành khách trên đường sắt địa phương, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định giá cụ thể. Quy định này phụ thuộc vào hệ thống đường sắt và thẩm quyền quản lý.

Doanh nghiệp có thể quyết định phụ thu ngoài giá vận tải trong những trường hợp pháp luật cho phép. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về khoản phụ thu này.

Khi áp dụng giá, doanh nghiệp cần công khai thông tin theo quy định. Nội dung công khai phải bảo đảm để khách hàng có thể tiếp cận trước khi sử dụng dịch vụ.

XII. Quy định chuyển tiếp đối với doanh nghiệp đang hoạt động

Nghị định 16/2026/NĐ-CP có quy định chuyển tiếp đối với doanh nghiệp đã thành lập trước thời điểm Nghị định có hiệu lực. Các doanh nghiệp này được tiếp tục áp dụng điều kiện cũ trong thời gian chuyển tiếp.

Theo Điều 66 Nghị định 16/2026/NĐ-CP, doanh nghiệp có thời hạn 24 tháng để đáp ứng đầy đủ điều kiện mới. Thời hạn được tính từ ngày Nghị định có hiệu lực.

Quy định này giúp doanh nghiệp đang hoạt động có thời gian điều chỉnh. Doanh nghiệp cần chủ động rà soát cơ cấu nhân sự và bộ phận chuyên môn.

Đặc biệt, doanh nghiệp nên kiểm tra lại bằng cấp và kinh nghiệm của người phụ trách. Việc rà soát sớm giúp hạn chế rủi ro khi hết thời gian chuyển tiếp.

XIII. Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì khi kinh doanh vận tải đường sắt?

Doanh nghiệp nên xây dựng kế hoạch đáp ứng điều kiện ngay từ giai đoạn chuẩn bị. Việc này giúp hoạt động vận tải được tổ chức đồng bộ hơn.

Một số nội dung doanh nghiệp cần chuẩn bị gồm:

• Thành lập bộ phận tổ chức vận tải đường sắt.

• Thành lập bộ phận an toàn vận tải đường sắt.

• Bố trí người phụ trách tổ chức vận tải.

• Kiểm tra bằng cấp của người phụ trách.

• Kiểm tra tối thiểu 03 năm kinh nghiệm của người phụ trách.

• Bố trí người phụ trách bộ phận an toàn.

• Kiểm tra bằng cấp và kinh nghiệm của người phụ trách an toàn.

• Xây dựng hệ thống quản lý an toàn vận hành.

• Rà soát điều kiện kỹ thuật của phương tiện.

• Xây dựng quy trình tổ chức chạy tàu.

• Rà soát riêng điều kiện khi vận chuyển hàng nguy hiểm.

Doanh nghiệp cũng cần thường xuyên cập nhật quy định mới. Lĩnh vực đường sắt đang có nhiều văn bản mới được ban hành trong năm 2026.

XIV. Kết luận

Điều kiện để kinh doanh vận tải đường sắt hiện được quy định tại Luật Đường sắt 2025 và Nghị định 16/2026/NĐ-CP. Sau khi Nghị quyết 24/2026/NQ-CP cắt giảm điều kiện, doanh nghiệp cần tập trung vào các yêu cầu về tổ chức chuyên môn và nhân sự. Cụ thể, doanh nghiệp phải có bộ phận tổ chức vận tải và an toàn vận tải. Người phụ trách tổ chức vận tải phải có bằng đại học phù hợp và ít nhất 03 năm kinh nghiệm. Người phụ trách an toàn cũng phải có bằng đại học phù hợp và ít nhất 03 năm kinh nghiệm.Ngoài điều kiện kinh doanh, doanh nghiệp phải bảo đảm an toàn trong quá trình khai thác. Các yêu cầu về phương tiện, nhân viên đường sắt và vận tải hàng nguy hiểm cũng cần được tuân thủ.Doanh nghiệp đang hoạt động cần chú ý thời hạn chuyển tiếp 24 tháng. Đây là khoảng thời gian để hoàn thiện điều kiện theo quy định mới.