Các quy định và đặc điểm của doanh nghiệp nhà nước là gì?

Sorry, this entry is only available in Tiếng Việt. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Doanh nghiệp nhà nước (DNNN) luôn giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. Đây là một loại hình doanh nghiệp đặc biệt bởi sự chi phối của Nhà nước về vốn và hoạt động. Vậy doanh nghiệp nhà nước là gì? Có những quy định và đặc điểm nào đáng chú ý? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết sau.

I. Doanh nghiệp nhà nước là gì?

Theo quy định tại Khoản 11, Điều 4, Luật Doanh nghiệp 2020, doanh nghiệp nhà nước là:

“Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần có quyền biểu quyết.”

Điều này có nghĩa rằng, chỉ cần Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ (có thể là 51%, 70% hoặc 100%) thì doanh nghiệp đó được coi là doanh nghiệp nhà nước, bao gồm cả:

• Doanh nghiệp 100% vốn nhà nước.

• Doanh nghiệp có cổ phần/vốn góp chi phối của Nhà nước (trên 50%).

II. Căn cứ pháp lý điều chỉnh doanh nghiệp nhà nước

Doanh nghiệp nhà nước hoạt động theo Luật Doanh nghiệp 2020 và một số văn bản pháp luật chuyên ngành. Một số văn bản quan trọng bao gồm:

• Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp 2014.

• Nghị định 47/2021/NĐ-CP hướng dẫn Luật Doanh nghiệp.

• Nghị định 10/2019/NĐ-CP về chế độ báo cáo tài chính.

• Các văn bản pháp luật chuyên ngành khác tùy lĩnh vực hoạt động (viễn thông, dầu khí, điện lực…).

III. Phân loại doanh nghiệp nhà nước

Doanh nghiệp nhà nước được chia thành 3 nhóm chính:

4.1. Về quản lý vốn nhà nước

Doanh nghiệp nhà nước phải tuân thủ quy định tại Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước (2014). Một số điểm nổi bật:

• Nhà nước được xem là chủ sở hữu vốn, do Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp hoặc Bộ ngành chủ quản đại diện.

• Việc đầu tư, chuyển nhượng vốn phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình được quy định rõ.

4.2. Về tổ chức bộ máy

• Cơ cấu tổ chức thường bao gồm: Hội đồng thành viên/Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Tổng giám đốc/Giám đốc.

• Các chức danh chủ chốt có thể do Thủ tướng hoặc Bộ trưởng bổ nhiệm.

• Cơ chế hoạt động và kiểm soát tuân thủ chặt chẽ pháp luật và giám sát Nhà nước.

4.3. Về công khai, minh bạch

• Doanh nghiệp nhà nước bắt buộc công khai thông tin về tài chính, hoạt động đầu tư, báo cáo quản trị.

• Chịu sự kiểm toán bởi Kiểm toán Nhà nước, ngoài ra còn có thể chịu kiểm toán độc lập.

4.4. Về phân phối lợi nhuận

• Sau khi thực hiện nghĩa vụ tài chính, lợi nhuận được phân phối theo quy định, trong đó một phần nộp ngân sách, phần còn lại dùng để tái đầu tư hoặc thưởng cho người lao động (theo giới hạn).

V. Đặc điểm của doanh nghiệp nhà nước

Dưới đây là những đặc điểm nổi bật của doanh nghiệp nhà nước:

5.1. Vốn thuộc sở hữu nhà nước

• Đây là đặc điểm cốt lõi. Nhà nước giữ quyền kiểm soát hoặc sở hữu hoàn toàn.

5.2. Hoạt động trong các lĩnh vực then chốt

• Nhiều DNNN hoạt động trong ngành thiết yếu: điện lực, dầu khí, hàng không, đường sắt, viễn thông…

• Là công cụ để Nhà nước điều tiết kinh tế vĩ mô.

5.3. Mức độ an toàn và ổn định cao

• Ít rủi ro phá sản do có sự hậu thuẫn của Nhà nước.

• Tuy nhiên, điều này đôi khi dẫn đến hiệu quả kinh doanh không cao, thiếu động lực cạnh tranh.

5.4. Chịu sự giám sát chặt chẽ

• Không giống doanh nghiệp tư nhân, DNNN bị giám sát bởi nhiều cơ quan nhà nước: Kiểm toán Nhà nước, Thanh tra, Cơ quan đại diện chủ sở hữu…

5.5. Có ảnh hưởng lớn đến thị trường

• Với quy mô vốn và sản lượng lớn, DNNN tác động mạnh tới giá cả và cung ứng dịch vụ trên thị trường.

VI. Vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế

Doanh nghiệp nhà nước không chỉ là đơn vị sản xuất mà còn là công cụ ổn định kinh tế vĩ mô, đảm bảo an ninh năng lượng, lương thực, quốc phòng, và thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Cụ thể:

• Dẫn dắt đầu tư công và thực hiện các dự án hạ tầng trọng điểm.

• Góp phần bình ổn thị trường, hạn chế đầu cơ, tăng giá.

• Tạo việc làm, đảm bảo an sinh xã hội.

VII. Những thách thức và yêu cầu cải cách

Dù có nhiều vai trò tích cực, nhưng doanh nghiệp nhà nước vẫn tồn tại không ít vấn đề cần cải cách:

• Hiệu quả sản xuất – kinh doanh chưa cao.

• Còn tồn tại tình trạng lãng phí, thất thoát, đầu tư dàn trải.

• Cần đẩy mạnh cổ phần hóa, tách bạch vai trò quản lý và sở hữu vốn nhà nước.

• Tăng cường minh bạch, công khai thông tin, gắn với trách nhiệm giải trình.

VIII. Kết luận

Doanh nghiệp nhà nước là trụ cột của nền kinh tế quốc dân, đặc biệt trong giai đoạn phát triển và hội nhập. Tuy nhiên, để phát huy tốt vai trò này, cần thực hiện đồng bộ cải cách thể chế, nâng cao năng lực quản trị và hiệu quả hoạt động. Hiểu rõ các quy định và đặc điểm của DNNN là cơ sở để các nhà đầu tư, cơ quan quản lý và người dân cùng giám sát và phát triển loại hình doanh nghiệp đặc biệt này.